İlimiz Kümbetli köyü sınırları içerisinde ve Kars Erzurum Karayolu üzerinde bulunan Kümbet Kilisesi dış kaplama taşları tamamen tahrip edilmiş iç kısımlarında yıkılmalar meydana gelmiş durumda. Tarihi ve kültürel yapısıyla adeta zengin bir şehir olan Kars'ta son yıllarda tarihi yapılar hak ettiği değeri görmemekte.. işte değer görmeyen ve şehrin hemen girişinde bulunan Kümbet Kilisesinin durumu içler acısı bir haldeyken ilimizde tarihi yapı ve turizmden bahsetmek hiçte yerinde bir davranış değil. Her geçen gün asırlık yapıların yok olmasını izleyen bir yönetim ve bir topluluğa sahip bir il olmaktan çıkmak için hem vatandaşların hem de yöneticilerin harekete geçmesi gerektiğini gösteren bu tablo artık tarihi yapılar yok olmasın haykırışında.
Kümbet Kilisesi
Köşe şapellerinin bulunmaması ve nispeten geniş pencere açıklıkları, bu kilisenin erken tarihini, belki de 7. yüzyıla işaret ediyor. Plan aynı zamanda 940'lardan kalma Kars katedraline benzer. Bununla birlikte, bu kiliseyi tırmandırmanın en önemli unsuru girişi tasarlamaktır. Onun uçları söveler ile 45 derece kesişen bir lento ile büyük bir dikdörtgen çerçeve vardır. Özellikle Ani'de popüler olan bu kapı geçidi, Ermeni kiliselerinde 11. yüzyıldan önce bulunmamaktadır.
Kümbet Kilise muhtemelen 11. yüzyılın ilk yıllarında inşa edildi ve mimar bilinçli olarak önceki tasarımlara bakıyor, onları rafine ediyor ve çağdaş motifler ekliyor. Bu bakımdan kilise, Ani'deki Gagik Kilisesi ile karşılaştırma yapıyor.
Kümbet Kilise, merkezi olarak planlanmış kubbeli bir tetraconch'tur. Yüzeyel olarak Kars katedraline benzemekle birlikte, Kümbet Kilise boyutu daha küçük, daha düzgün biçimli, detaylarında daha ayrıntılı ve daha görsel olarak birleşimsel ve birleşik iç mekan var.
